ORTOGRAFÍA FONÉTICA

 

O texto de Mosterín J. fíxome pensar nun apartado do libro de García Fagím no que expón que unha convención non é sempre unha conveniencia. É dicir, convención deriva de convir, e esta deriva á súa vez de conveniencia, mais, “será que as ortografias imperantes são sempre convenientes? A quem convêm realmente?”

Ambos os dous termos non sempre camiñan da man, pois detrás de cada escolla gráfica existe unha historia, unas categorías e uns proxectos sociais. “Nada é por acaso. A ortografia é mais do que um instrumento comunicativo. É tambén um instrumento cultural, político, social, económico, de poder, um categorizador que aúna coletivos… ou os separa!” 

Neste senso, a ortografía, como ben falamos na clase, non é perfecta, pois conta con numerosas excepcións e erros que as persoas que a aprenden teñen que gravar na súa memoria ou do contrario, serán sancionados pola súa inadecuación á norma. Con todo, desde o poder estableceuse unha normativa e haina que obedecer. Isto confirma o carácter submiso do ser humano, que  acepta regras arbitrarias sen lóxica algunha polo feito de ser unha “orde” (por exemplo, o uso de b e v). 

Implantar esta reforma, achegaría a ortografía a todas as persoas o que conduciría á eliminación de desigualdades neste ámbito. Así, sería moito máis sinxela de adquirir e de empregar e as persoas sentiríanse máis cómodas con ela. Ademais, isto permitiríanos aplicar o tempo que perdemos aprendendo as regras ortográficas a outros aspectos máis relevantes, o que supón unha gran vantaxe para nós. Desta maneira, as desviacións do carácter fonémico da ortografía parece levarnos cara un proceso absurdo que soamente desfavorece a comunicación. 

Con todo, a posibilidade de implantar unha ortografía fonética é un tema moito máis complexo e controvertido do que parece a primeira vista. En primeiro lugar, suporía un custo económico importante, e como xa falamos noutro momento, as linguas non son a principal preocupación dos políticos na actualidade. Este custo económico iría acompañado dun custo cultural, que podería ocasionar insatisfacción na poboación, o que tampouco están dispostos a arriscar as entidades de poder. 

Así mesmo, a ortografía tradicional do español, a pesar de ser complexa e ter moitas irregularidades, conserva información etimolóxica. A ortografía tradicional, ao preservar as formas antigas das palabras e as súas raíces etimolóxicas, permítenos coñecer mellor a historia da lingua e a súa relación con outras linguas. A perda de información etimolóxica implicaría entón, a desaparición de moitos rastros lingüísticos e culturais que nos axudan a entender a evolución do español e a súa relación con outras linguas.

Finalmente, aínda que as razóns anteriores non sexan de todo convincentes, xorde a problemática máis destacada que saíu na clase: que variedade debería escollerse para establecer a nova ortografía española? Xa en España existen numerosas formas de fala distintas, mais debemos ter en conta que o español estende as súas fronteiras máis aló deste país. Cada variedade do español ten as súas propias particularidades fonéticas e ortográficas, así como históricas e culturais, e cada unha representa unha parte importante da riqueza e diversidade da lingua española. Deste xeito, a nova ortografía debería unificar todas estas variantes para evitar calquera forma de discriminación lingüística ou exclusión cultural. Mais isto é posible?

DUDL

A Declaración Universal de Dereitos Lingüísticos (DUDL) é un documento fundamental que recoñece e protexe a diversidade lingüística e cultural en todo o mundo. Con todo, a pesar da relevancia desta declaración, é importante reflexionar sobre a implementación real destes dereitos e os desafíos que enfrontamos para lograr unha sociedade máis xusta e inclusiva.

Un dos principais desafíos para a implementación dos dereitos lingüísticos é a falta de recoñecemento e valoración da diversidade lingüística e cultural na sociedade. A miúdo, a lingua minoritaria é considerada como un obstáculo para a comunicación e a integración, en lugar de ser valorada como unha parte esencial da identidade e a cultura dunha comunidade. Isto é, a diversidade lingüística vese como unha barreira para a comunicación e a integración, mais como di a propia declaración da que estamos a falar, esta idea é un mito falso. Pola contra, a diversidade lingüística enriquece e fortalece a sociedade, pois favorece unha sociedade xusta, igualitaria e plural.

Se unha lingua minoritaria non é valorada pola sociedade, é pouco probable que se destinen recursos para a súa promoción e ensino, o que pode levar á perda gradual da lingua e a cultura asociada e, nos peores dos casos, á implementación de políticas e medidas que tenten substituíla pola lingua maioritaria, o que tería, sen dúbida, un impacto negativo na identidade e na cultura da comunidade que fala esa lingua. Digo isto porque, como tamén expón a DUDL, cada lingua nos proporciona unha das múltiples formas de entender o mundo, de xeito que estaríamos arrebatando a maneira de vida e de ver a realidade dunha sociedade, o que á súa vez, eliminaría un principio básico de todos os pobos e todas as linguas. 

Ademais, a falta de recursos e a discriminación lingüística tamén poden obstaculizar a implementación dos dereitos lingüísticos. En moitos casos, as comunidades lingüísticas minoritarias non teñen acceso a servizos e recursos na súa lingua materna, o que pode limitar a súa capacidade de participar plenamente na sociedade. Do mesmo xeito, a discriminación pode manifestarse tamén a través da imposición da lingua maioritaria, o que pode perpetuar desigualdades e reforzar a marxinación das comunidades lingüísticas minoritarias, que terminan sendo consideradas como inferiores simplemente pola lingua que empregan ao comunicarse.

Tendo isto en conta, para garantir que todas as persoas teñan acceso a servizos e recursos na súa lingua materna, así como a valoración e protección das comunidades e da diversidade lingüística cultura é preciso promover esta declaración mediante medidas adoptadas dende o poder. Non obstante, aquí atopamos outra problemática, pois en moitos casos, os gobernos e as institucións non están dispostos a implementar os dereitos lingüísticos, xa sexa porque non os consideran prioritarios, porque temen que a súa aplicación poida xerar tensións e conflitos ou porque a súa implementación require un investimento significativo en recursos humanos e materiais. 

Para pechar este escrito, gustaríame falar doutra problemática que se nos pode presentar: a oposición entre territorio e individuo. Isto é, as persoas temos o dereito de elixir a lingua na que nos comunicamos, podendo non ser a mesma que se fala no noso territorio. Por unha banda, a defensa do territorio pode levar a situacións nas que as necesidades individuais non son satisfeitas debido á imposición da lingua do territorio. Mais doutra banda, a defensa do individuo pode levar á fragmentación do territorio e á perda da lingua que o caracteriza.

Esta problemática é común en contextos nos que existen linguas minoritarias e nos que se pretende protexer e promover o seu uso. A protección da lingua pode levar a unha maior cohesión social no territorio, xa que a lingua é unha parte fundamental da identidade e a cultura da comunidade que a fala. Con todo, a súa protección non debe levar á exclusión doutras linguas e ao prexuízo das necesidades individuais.

Neste senso, é importante atopar un equilibrio entre a defensa do territorio e a defensa do individuo. Así, dende o meu punto de vista, volvemos á importancia de tomar medidas dende o poder que aseguren a protección da lingua minoritaria, pero ao mesmo tempo, é esencial que estas medidas promovan o seu uso e a súa valoración como o que é, unha riqueza inestimable, para que, desta maneira, o individuo elixa a lingua do seu territorio porque o quere.

En definitiva, aínda que a DUDL establece principios esenciais, non ten capacidade legal para obrigar aos estados a cumprir con eles. Deste xeito, esta declaración depende en gran medida, como dixemos, da vontade política dos estados e da sociedade en xeral para ser efectiva. Neste senso, quero lembrar o xa dito en antigas composicións sobre o dilema do prisioneiro: é necesaria a actuación conxunta para acadar un ben maior. 

Home sabio, nas miñas mans, que están escondidas ás miñas costas, teño un paxaro. Respóndeme, está vivo ou morto?

Aquel sabio, de forma inesperada, tivo medo. El sabía que fora cal fora a súa resposta, o rei podía matar o paxaro. Mirou ao rei, e estivo un longo intre en silencio. Ao final, respondeu con voz moi serena: 

–A resposta, Maxestade, está nas vosas mans.

A resposta está nas nosas mans.

Prólogo da DUDL por Carles Torner Pifarré

LINGUA E IDADE

Todos os anos por estas datas aproximadamente noto un cambio notable no comportamento dunha persoa do meu entorno. Tiveron que pasar varios meses de abril para que me decatase do que lle acontecía, xa que de primeiras, non se me ocorrera. Nestas datas acércase o seu aniversario e para ela, este día non é como para os demais. Sente pánico por envellecer e isto ocorre a miúdo.

Mais, eu me pregunto, cando envellecer comezou a ser algo negativo? En efecto, a vellez experimentou cambios significativos na súa percepción social ao longo do tempo. No pasado, asociábase coa sabedoría, a experiencia e o respecto. Con todo, o inicio da época industrial e as melloras médicas conseguiron unha gran mellora no nivel de vida da poboación e supuxeron diversas transformacións do significado e función da idade na sociedade. A partir deste momento a sociedade comeza a valorarse en termos de produtividade e eficiencia, e as persoas máis preparadas para as tarefas non eran as máis maiores.

Na actualidade observamos numerosas controversias arredor da idade que, en moitos casos, levan a fobias inxustificadas e a recorrer á linguaxe de odio para falar de determinados sectores da sociedade. Xa o feito de falar de sectores da sociedade implica unha clara idea de división entre as persoas; de establecer unha liña que suxire non somos iguais. 

Hoxe, non é raro escoitar frases como "xa estás vello para facer iso", "es moi maior para entendelo", aínda que non se digan con intención negativa.  De feito, en moitas ocasións dinse entre adolescentes. Isto lévame a pensar que, como falamos na entrada de linguaxe de odio, o feito de empregar esas expresión implica que a vellez ten unha connotación negativa e que non se quere chegar a ela. 

 A vellez converteuse hoxe nunha carga para a sociedade, identificándose coa  falta de produtividade, a dependencia, a enfermidade e a perda da beleza, a forza física, a vitalidade e a capacidade cognitiva, o que impediría a posibilidade das persoas de adaptarse as novas tecnoloxías, por exemplo. Estas percepcións negativas sobre a vellez non só son inxustas, senón que tamén son prexudiciais para toda a sociedade no seu conxunto. 

Os prexuízos de edadismo limitan as oportunidades das persoas maiores na sociedade, o que dá lugar a desigualdades e exclusións baseadas en ideas que, en realidade, son falsas. Demostrado está que moitas avoas e avós, incluíndo á miña avoa, foron capaces de adaptarse aos novos tempos, tendo móbiles, usando Whatsapp, ou mesmo instagram como foi o caso da miña.

Neste senso, pareceume moi interesante decatarme nestas clases de que, ao igual que descubrimos que podemos performar o xénero, con este tema pasa o mesmo. Nin todas as persoas maiores padecen enfermidades, son incapaces de pensar loxicamente, ou deixaron de traballar para dedicar todo o seu tempo ao ocio, nin eu e moitas persoas “xoves” empregamos moitas palabras consideradas “xuvenís” ou saimos de festa e nos emborrachamos todas as noites. Deste xeito, podemos dicir que a idade é coma o xénero? Para responder esta pregunta empregarei unha frase sacada do capítulo 3 que me pareceu extremadamente interesante, real e mesmo bonita: é preciso “aceptar a anciá que hai en min e á moza que hai na miña avoa”. 

Doutra banda, gustaríame tamén sinalar que esta exclusión das persoas maiores do máximo valor da sociedade non é a única. Co tempo, a mocidade converteuse nunha etapa da vida na que se espera explorar, experimentar e desenvolver a identidade persoal. Actualmente, a isto engadimos que a sociedade valora a mocidade pola súa capacidade de innovación, creatividade e adaptación ás novas tecnoloxías. Espérase que os mozos sexan capaces de cambiar o mundo e contribuír ao progreso social e económico, mais ao mesmo tempo, é habitual non tomalos en serio. Asúmese que os mozos son irresponsables, egoístas, superficiais e obsesionados coa tecnoloxía e a miúdo pénsase que os mozos non lograron nada significativo nas súas vidas e que aínda non teñen a experiencia necesaria para facelo. 

Deste xeito, hai unha forte tendencia a considerar ás persoas de mediana idade como o grupo máis valioso e envexable e o que se saia de aí, é insignificante e por extensión, negativo. Así, desde o meu punto de vista, se loitamos para eliminar a discriminación de xénero, a discriminación racial, a discriminación por ter algunha discapacidade..., tamén debemos combater a discriminación por idade.