XÉNERO E LINGUA

 

A pesar de ser un tema que se remonta 70 anos atrás, a linguaxe inclusiva está a cobrar cada vez máis relevancia na sociedade actual, especialmente no contexto das teorías feministas e posteriormente, da teoría queer. 

En primeiro lugar, as teorías feministas céntranse na opresión que sufriron e aínda sofren as mulleres na sociedade, así como nas desigualdades e discriminacións que enfrontan en diferentes ámbitos. Por tanto, buscan analizar, cuestionar e transformar as relacións de poder entre homes e mulleres na sociedade. 

Doutra banda, a teoría queer vai máis aló e preocúpase polo benestar e a igualdade de toda as persoas, independentemente da súa orientación sexual ou identidade de xénero. Esta teoría cuestiona a idea de que a heterosexualidade é a norma e a única forma “normal” de vivir a sexualidade e, no seu lugar, promove a diversidade das orientacións sexuais e a idea de que todas elas son igualmente válidas. Así, pon en dúbida que o xénero estea dividido en dúas categorías binarias, masculino e feminino, e promove a idea de que o xénero é unha construción social e cultural que pode adoptar infinitas formas.

Desde que son pequena, todas as persoas do meu arredor e tamén na escola, empregaban o masculino xenérico. Isto non supoñía ningún problema, pois foi algo co que crecín. Cando se comezou a cuestionar este uso, eu non lle prestei atención, pois supoño que na miña contorna ninguén o facía. Con todo, despois destas clases, non paro de darlle voltas ao tema e paréceme necesario falar sobre a invisibilización.  

Vivimos nun mundo masculino onde desde o seu comezo se iniciou un proceso de estandarización do home que podemos identificar claramente na linguaxe. Eu mesma non era consciente da implicación da linguaxe neste aspecto, polo que a actuación da invisibilización é evidente.

Entón, parece haber un elemento cultural que nos obriga a ver unha realidade concreta que podemos observar por exemplo, nos medios de comunicación, onde non aparecen representados todos os sectores da sociedade; onde a muller aparece nos anuncios de limpeza e o home nos de coches; ou onde as mulleres que triunfan non son nin nomeadas nos titulares dos periódicos, senón que se menciona a algún home ou son tratadas como “cachos de carne”: 

Cando somos pequenos sobre todo, pero despois tamén ocorre, as persoas tendemos a compararnos cos demais, e a resposta máis común é dicir: non podes compararte porque “todos somos únicos e especiais”. Eu creo que cada persoa é diferente. De feito, eu teño unha irmá xemelga e a pesar de ter a mesma xenética e crearnos no mesmo ambiente (faciámolo todo igual e xuntas) somos como o día e a noite. Á hora de falar de xénero é o mesmo, cada un é un mundo e pode estar cambiando continuamente ou mesmo non. 

Eu veño dunha pequena cidade onde todos nos coñecemos e ao mesmo tempo, onde ninguén se coñece, porque non se mostra como é. Con isto quero dicir que isto é algo máis evidente para min desde que estou en Santiago. Algunhas das miñas amizades cambiaron totalmente e aquí coñecín a moitas persoas diferentes.  Entre elas, unha persoa que se considera lesbiana, pero ten mozo; unha muller hetero que se lía con tías e lle gusta, mais non cambia de orientación sexual… Se seguimos ao pé da letra os termos que empreguei para describilas, o que menciono despois non podería ser. Por isto, na liña da teoría queer, non creo nas etiquetas, pois o que fan e limitarnos. 

Para rematar, se aceptamos que a linguaxe crea a realidade e non ao revés, significa que tamén podemos transformala. Co masculino xenérico perpetúase a idea de que os homes son a norma e que o resto de persoas son a excepción. Por tanto, se hai diversidade social, necesitamos unha linguaxe que non discrimine nin exclúa a ninguén para evitar causar feridas, que é do que realmente se trata. 

LINGUAXE DE ODIO

Eu emprego a palabra “puta”, “maricón”, “minusválido”, “coñazo”,… nunca con intención de danar a ninguén, senón porque son termos que se empregaron na miña contorna desde que era pequena e funas repetindo a medida que crecía. Quizais a palabra “puta” é a que máis emprego. Cando estou enfadada e quero cagarme en alguén, na nai de alguén, ou simplemente para salientar algo como: “o puto problema de matemáticas tenme farta”.

O outro día en clase vimos que Butler rexeita a teoría de que determinadas palabras son sempre ofensivas, que non deixan de facer o que din. É dicir, para ela, a esencia do performativo non é cumprirse. Eu estaba de acordo con isto, mais non coñecía a súa teoría completa. Antes pensaba que ao non empregar unha palabra con intención negativa, xa non era ofensiva, mais estes días decateime de que non é así.

Ao ler  “As filhas da puta e as filhas do rei” comecei a darlle voltas á neutralidade ou non das palabras. Falando cun amigo pregunteille porque non empregamos o termo “fillo de banqueiro” como insulto e este, a pesar de defender que “fillo de puta” xa non é literal e non ten o significado de antes, respondeu que o insulto perdería todo o seu sentido e, ao contrario, sería algo positivo. Isto pareceume moi interesante, xa que son dúas ideas contraditorias. Se no primeiro caso non é literal, no segundo tampouco debería, de xeito que non podería ofender a ninguén.

Isto levoume a pensar: cando empregamos calquera palabra pexorativa, pero con boa intención, por exemplo, cando insultamos a un amigo de broma, empregamos palabras concretas como “moro”, “maricón”, “zorra”, ou frases como “nin que foras discapacitada”. Que se escollan estas palabras non é arbitrario ou cousa do azar, senón que se elixen porque teñen un significado negativo (queres meterme con el, pero sen intención de ofendelo).

Na miña opinión, todos somos conscientes da inxuria que conteñen estas palabras, mais para moitos é preferible esquecelo. Neste senso, eu non escoitei a ninguén dicir “es un cancro!”, porque? O cancro é unha enfermidade moi estendida, polo que a maioría de persoas coñecen a alguén que a padece ou polo menos son conscientes do sufrimento que esta supón, tanto para a persoa como para os seus familiares e amigos. Isto volve a sinalar que as persoas somos conscientes que as palabras non son neutras e que si teñen un significado, no caso dos termos citados, negativo.

Así, se somos conscientes de que hai palabras envelenadas por estar cheas de odio, resulta evidente a necesidade da hixiene verbal, isto é, empregar unha linguaxe alternativa que cuestiona a neutralidade das palabras convencionais e pretende ver o mundo desde outro ángulo distinto.

Con todo, pese a crer que este proceso de hixiene verbal é preciso, paréceme que xorde outro problema; unha vez iniciamos este camiño, ata onde podemos ou vamos chegar? Somos conscientes de que as nosas palabras son armas que poden ferir as persoas, mais como podemos saber que é o que ofende aos demais? Os casos sinalados anteriormente son bastante claros, mais cada persoa é un “mundo” e como sabes ti que é o que ofende ao resto de persoas? Isto pódenos levar a unha preocupación obsesiva na que non dicimos nada polémico por si a outra persoa se sinte ofendida e finalmente os nosos intercambios comunicativos sexan entrevistas en lugar de conversas.

DILEMA DA PERSOA PRISIONEIRA

 

Dende que cumprín os 17 anos, lembro que non paraba de desexar cumprir os 18 para poder tomar as miñas propias decisións. Así, se me equivocaba, polo menos sería pola miña culpa, por non analizar ben a situación.

Con todo, isto non é sempre así. En ocasións, as nosas decisións dependen das dos outros e non de nós mesmos. Este é o caso que nos mostra o dilema da persoa prisioneira, un problema fundamental da teoría de xogos que pretende modelar a toma de decisións humanas. Este dilema coloca a dúas persoas ou grupos nunha situación conflitiva na que deben decidir se colaborar ou ao contrario, traizoar ao outro.

A solución óptima dende o punto de vista individual é confesar. Traizoar suporía alcanzar o equilibrio de Nash, que consiste nunha situación de equilibrio na cal a ningún dos individuos lle compensa cambiar de opción se o outro non varía a súa postura. Non obstante, baixo este equilibrio non necesariamente se obtén o maior beneficio para todos os individuos en conxunto; simplemente que cada un responde de maneira óptima ante a estratexia dos demais. En moitos casos, aos individuos gustaríalles poder alcanzar outro equilibrio con maiores ganancias (neste caso, que ambos colaborasen), pero non logran facelo debido a que se enfrontan ao risco de ser traizoados.

Isto nos leva a preguntarnos: é o ser humano bo ou malo por natureza? É dicir, actúa desde o individualismo ou desde o colaboracionismo? Moitos filósofos trataron de dar resposta a esta pregunta, que podemos considerar sen solución ou canto menos, sen consenso.

Unha persoa que asuma a bondade das persoas, inclinarase cara a colaboración. Aquel que considere que o ser humano é malo, non só traizoará ao outro máis facilmente, se non que tamén desconfiará de ser traizoado polo outro.

Cómpre destacar que traizoar é a mellor estratexia racional e matemática, independentemente da decisión do outro xogador. Mais eliminar a decisión do outro xogador non che permite alcanzar o máximo beneficio (que sería 1 ano de cárcere para ambos). Polo tanto, isto subliña que o froito do traballo conxunto é sempre superior ao do individual, como podemos apreciar tamén no exemplo das patacas. Así, a colaboración social é imprescindible para que se produza un verdadeiro cambio.

Se trasladamos esta teoría ao campo lingüístico, podemos afirmar que unicamente a través do compromiso e da colaboración de todos poderase cambiar o estado das linguas en perigo de extinción, tomando colaborar como adoptar a lingua minoritaria; aquela que se atopa en peor posición, pois é a que está a perder falantes e ámbitos de uso.

Mais, como animais de costumes, estaremos dispostos a mudalos? Un hábito é un comportamento que devén fácil e case automatizado, é dicir, natural, por realizarse con frecuencia. Mudar un hábito supón un gasto extra de enerxía, concentrarse nunha situación simple que agora é complexa.

As persoas empregamos as linguas día a día para comunicarnos cos demais, creando así un hábito. Pola contra, como mencionamos antes, para colaborar lingüisticamente é necesario cambiar de lingua en favor daquela en risco. Entón, estamos dispostos a colaborar?

Cando temos que comunicarnos con alguén debemos escoller a lingua na que o faremos creándose así un dilema como o inicial. Un falante debe escoller unha lingua coa que comunicarse con outra persoa. Este ten a opción da lingua maioritaria (máis segura ao ter maior número de falantes) e a opción con máis risco (a lingua minoritaria). A decisión que asegura a maior probabilidade de éxito na comunicación é a de achegarse na lingua maioritaria, o que os situaría nun equilibrio de Nash.

Mais, como no dilema inicial, existe unha opción que implica uns mellores resultados conxuntos (escoller a lingua minoritaria). Non só estariamos axudando a preservar a lingua en perigo, se non que a comunicación sería de maior calidade. A mellor forma de transmitir unha cultura é a través da súa propia lingua, a cal desenvolveuse de acordo as necesidades dos seus falantes. Así, o humor, as expresións, e moitos outros aspectos propios dunha comunidade que emprega unha fala concreta non existen ou non se entenden da mesma forma se se pronuncian noutra lingua. Só temos que pensar no noso caso: cantas veces un castelanfalante de Galicia emprega termos ou expresións galegas porque non é capaz de expresar o que quere en castelán?

En definitiva, aínda que a acción individual pode ser e parecer a opción máis segura, cómpre recordar que a través das accións conxuntas se obteñen mellores resultados.